‘Goed gedrag’ maakt werken aan een veilig schoolklimaat praktisch én leuk 

Het is inmiddels zo’n vier jaar geleden dat AED’ers Yvette Laman en Monique van Bezouwen aan de slag gingen met de aanpak ‘Goed Gedrag’. De methode, ontwikkeld door oud-AED’er Barbara Janssens, is gericht op het creëren van een veilige school en richt zich op het hele schoolteam. “En het is heel praktisch,” geeft Monique haar enthousiasme direct wat prijs. “Omdat we zo enthousiast waren, zijn we dat gaan promoten.” Samen met enkele collega’s gingen Yvette en Monique nog een stapje verder: ze hebben een uniek trainingsprogramma om de methode gemaakt en hebben daar al verschillende scholen mee geholpen hun pedagogische basis te versterken. “Wij brengen denk ook lucht in ongewenste situaties,” voegt Monique de zo typerende praktische noot toe.  

‘Goed Gedrag’ richt zich op vijf basisprincipes: het hanteren van duidelijke gedragsverwachtingen, het aanleren van deze gedragsverwachtingen, het belonen van gewenst gedrag, het minimaliseren van aandacht voor ongewenst gedrag en het hanteren van duidelijke consequenties bij ongewenst gedrag.  De kracht van de methode ligt in de schoolbrede focus, vertellen Yvette en Monique: “Je gaat dit met het hele team volgen. We starten met de algemene ruimtes, zoals de gang; daar is het hele team.” Uiteindelijk neemt het team gezamenlijk de beslissingen, zoals met welke gedragsverwachtingen geoefend gaat worden. “Je mag elkaars kinderen ook op die gedragsverwachtingen aanspreken of complimenten geven,” onderschrijft Yvette de gezamenlijke focus in de aanpak.  

Een ander punt waarop de methode zich onderscheidt, is het concreet oefenen van gewenst gedrag. “Je kan je emotielessen hebben gedaan en dan breken ze nog elkaars nek als ze hun jas gaan halen,” beschrijft Monique. “Als je dat rustig aanleert, hoeven er geen tranen te vloeien.” Om de leerlingen te helpen aan de gedragsverwachtingen te voldoen, wordt bovendien bij alle regels verteld waarom het belangrijk is je aan deze regel te houden. “Je ondertitelt wat je doet,” legt Yvette uit. Ter ondersteuning van de aanpak is veel materiaal beschikbaar, zoals praatplaten en posters, maar er is ook volop ruimte voor creativiteit. “Op één school hadden ze een filmpje gemaakt met leerkrachten, waarin iemand tegen een ander opbotste en doorrende. Dat is in alle klassen vertoond. De leerlingen zeiden: ‘Dat kan toch niet!’.” 

In de basis richt ‘Goed Gedrag’ zich op het versterken van de basisondersteuning. Hoewel de focus ligt op gewenst gedrag en gedragsverwachtingen, wordt ook aandacht besteed aan het omgaan met probleemgedrag, dat in de benadering wordt opgedeeld in klein probleemgedrag en groot probleemgedrag. Juist het gericht inzetten op de basisondersteuning kan daarbij ook doorwerken op de andere niveaus van ondersteuning. “Je hebt kans dat het gedrag dat je niet wilt zien langzaam verdwijnt,” legt Yvette uit. Leerlingen die extra ondersteuning nodig hadden, kunnen het dankzij de aanpak soms met minder individuele ondersteuning af. “Je krijgt meer tools op de basislaag, waardoor leerlingen naar een ander niveau van ondersteuning schuiven,” vertelt Yvette. De methode vormt daarmee een mooi aanknopingspunt voor scholen die een volgende stap willen maken richting inclusief onderwijs. 

De ervaringen die Yvette, Monique en hun collega’s hebben opgedaan met de methode én als leerkracht in het speciaal onderwijs, hebben zij verwerkt in een trainingsprogramma om schoolteams optimaal te ondersteunen bij het implementeren van de ‘Goed Gedrag’-aanpak. Het programma heeft drie inhoudelijke studiedagen als basis, gericht op positief kijken naar gedrag, het neutraliseren van ongewenst gedrag en de zogenoemde ‘rode driehoek-kinderen’, verwijzend naar de PBS-driehoek. Om ook na afronding van het traject goed uitgerust te zijn om de aanpak uit te blijven voeren, wordt een werkgroep in het leven geroepen, bestaand uit teamleden van de school. Gedurende het traject komt de werkgroep drie à vier keer samen met de betrokken AED’ers. “We geven dan richtlijnen mee aan de werkgroep voor iedere bijeenkomst.”

Yvette en Monique praten ook na vier jaar nog altijd met veel enthousiasme over de methodiek. Ze zien dat de aanpak werkt en krijgen veel positieve reacties tijdens en na de uitgevoerde trajecten. “Wij geven zelf vanuit onze eigen praktijk voorbeelden. Daar worden leerkrachten vaak heel blij van,” vertelt Monique. Yvette vult aan: “We geven ook tips en tricks met betrekking tot leerkrachtvaardigheden.” Als een situatie in de klas voor een leerkracht soms even pittig is, putten de twee uit ruime eigen ervaring voor de klas. “We kunnen er op een normaliserende manier over praten: je bent niet de enige.” De trainers genieten van de simpelheid van de aanpak van ‘Goed Gedrag’: “Het is kant en klaar, met vaste hoofdstukken. Je hoeft niet veel te veranderen, maar je kán het wel aanpassen als je wilt.” De AED’ers hebben nog één belangrijk punt dat invloed heeft op hun enthousiasme, zoals Yvette verwoordt: “Het is ook gewoon heel gezellig.” Monique valt haar bij: “Je moet het feestje vieren binnen je school!” 

Mandy van Leeuwen

Gedragswetenschapper

Dag in dag uit staan duizenden leraren in het basis- en voortgezet onderwijs klaar om het beste onderwijs te verzorgen aan hun leerlingen en hen daarmee klaar te stomen voor een mooie toekomst. Maar wat als het je als leerling niet (altijd) lukt om naar school te komen en je daar dus geen gebruik van kunt maken? We weten dat er ondanks alle inspanningen van de afgelopen jaren nog altijd veel leerlingen thuis komen te zitten, om uiteenlopende redenen. En we weten ook dat de gevolgen van dit thuiszitten groot kunnen zijn: van leerachterstanden en isolement tot een vergroot risico op armoede of suïcidaliteit op latere leeftijd.

Dit willen we natuurlijk voorkomen!

Onze expertisegroep schoolaanwezigheid deelt daarom graag enkele tips die kunnen helpen als leerlingen een drempel ervaren om naar school te komen.

Natuurlijk gebeurt het weleens dat een leerling plotseling uitvalt. Toch gaan hier in de meeste gevallen wél signalen aan vooraf. Eén van de belangrijkste signalen is – ironisch genoeg – eerder verzuim. Als een leerling af en toe een dagje ziek is, kijken we er niet altijd direct van op. Toch is het goed om ook dan alert te zijn, en in de gaten te houden of het verzuim niet geleidelijk toeneemt. Zorgvuldig gebruik van de aanwezigheidsregistratie kan hierbij helpen. De veelgebruikte digitale leerlingvolgsystemen bieden vaak meer mogelijkheden dan we denken om op school-, groeps- of individueel niveau de aanwezigheid van leerlingen te monitoren.

Maar wanneer ga je dan tot actie over? Deze afweging kan voor iedere school en situatie net weer anders zijn. Het kan houvast geven om als team te bespreken welke acties je vindt passen bij welke mate van aan- of afwezigheid. Spreek bijvoorbeeld af dat de mentor of leerkracht altijd de ouders belt wanneer de aanwezigheid onder de 95% komt. Hierbij is ook oog voor bijkomende signalen relevant. Geven ouders aan een strijd te ervaren rond het naar school gaan? Klaagt de leerling wel heel regelmatig over buik- of hoofdpijn? Of trekt hij of zij zich terug op het schoolplein als de les bijna weer gaat beginnen? Bijkomende signalen zijn reden om eerder in actie te komen.

In de eerste periode dat een leerling moeite heeft om naar school te komen, kan het heel effectief zijn voor de terugkeer naar school om dit breed op te pakken. Vaak zijn bij de eerste tekenen van verzuim alleen de mentor of leerkracht op de hoogte. Het kan het welbevinden van een leerling in deze fase echter een boost geven wanneer ook andere leerkrachten, docenten en wellicht de conciërge net even wat meer positieve aandacht geven. Hiervoor hoeven zij niet eens helemaal op de hoogte te zijn van de situatie; een eenvoudig signaal van de leerkracht of mentor kan voldoende zijn. Uiteraard is het belangrijk om dit met de ouders te overleggen en na te gaan of deze aanpak bij de leerling past. Zorg er ook voor dat je niet vervalt in overdrijven. Maar hoe fijn is het voor een leerling om zich gezien te voelen?

Juist omdat het grote gevolgen kan hebben als naar school gaan niet lukt, willen we graag effectief ingrijpen en het probleem snel oplossen. Daarbij ligt een veelgemaakte misvatting op de loer. Bij schoolverzuim leiden kleine stapjes namelijk vaak sneller en stabieler tot de gewenste uitkomst (weer naar school gaan, het liefst met plezier) dan grote stappen. Bij gróte stappen ligt het risico van een gróte terugval op de loer. Bovendien heeft gedragsverandering altijd enkele weken nodig voordat deze ingeslepen is. Dus ga je bijvoorbeeld over tot de inzet van een opbouwschema, probeer dit te laten aansluiten op wat de leerling nu lukt. De verleiding is soms groot om bij een succesvolle week direct een nieuwe grote stap te nemen, zeker als de leerling en ouders net zo enthousiast zijn als jij. Weersta deze verleiding en creëer rust en de gelegenheid om het succes ook echt even te ervaren. Betrek de leerling uiteraard wel bij de plannen die gemaakt worden en leg zo nodig goed uit waarom je kleine stappen voorstelt. Wanneer zich toch een terugvalmomentje voordoet, raak dan niet in paniek: zet met de leerling een stapje terug of maak een pas op de plaats en houd vooral vertrouwen.

“Uit het oog, uit het hart” is een gevoel dat thuiszitters en hun ouders regelmatig benoemen. Gezien worden is voor alle leerlingen waardevol, en voor leerlingen die moeite hebben om aangehaakt te blijven bij het onderwijs en hun klas nog nét even extra waardevol. In de dagelijkse drukte wordt vaak wel opgemerkt dat een leerling afwezig is, maar soms is het in de waan van de dag lastig om het contact te blijven zoeken. De vermijding die sommige leerlingen laten zien, kan ook voor onzekerheid zorgen: zit de leerling er wel op te wachten dat iemand van school elke keer weer contact zoekt? Onze ervaring leert dat thuiszittende leerlingen het heel erg waarderen als hun mentor of leerkracht zich inspant om hen het gevoel te geven dat ze niet vergeten worden. Een kaartje van de klas of het nabrengen van het kerstpresentje kan van grote betekenis zijn: vaak worden gebaren als deze naderhand genoemd als lichtpuntjes door ouders en leerlingen. Zelfs als je verwacht dat een groepsactiviteit te veel is, is het voor een leerling fijn om te weten dat hij of zij wel altijd welkom is. Soms kunnen digitale middelen je helpen de leerling te blijven betrekken.

Bij verzuim geldt dat hoe eerder gehandeld wordt, hoe groter de kans op succesvolle terugkeer naar school is. Het inzetten van passende interventies in de eerste fase is dan ook van groot belang. Vaak gaat tussen de eerste signalen en het inschakelen van hulp veel kostbare tijd verloren. De situatie lijkt in het begin nog wel te overzien en het is natuurlijk verstandig om eerst te kijken wat je als school zelf nog kan doen. Ook externe ondersteuners hebben in de beginfase de meeste tools in handen. Wacht je te lang met het doorzetten van de hulpvraag, dan heeft dit vaak tot gevolg dat een veel intensievere aanpak nodig is en er soms direct opgeschaald moet worden. Onze laatste tip is dan ook om op tijd alvast iemand mee te laten denken en advies in te winnen.

Samen staan we sterker!

Mandy van Leeuwen

Gedragswetenschapper

Tijdens de spreekuren staan een onderwijsondersteuner van cluster 3 en van cluster 4 voor de school klaar om op een laagdrempelige manier mee te denken over interventies voor een leerling of groep die wat extra’s nodig blijkt te hebben. De vorm en invulling van de spreekuren zijn per school verschillend en worden onderling afgestemd. Cora Zuijderduijn was tot voor kort intern begeleider van de onderbouw op de Rehobothschool in Katwijk en heeft op die manier kennisgemaakt met de spreekuren. “Wij hadden drie momenten in het jaar ingepland,” vertelt Cora. Van de drie momenten was één optioneel. Cora legt uit dat zij op deze momenten samen met de intern begeleider van de onderbouw en de onderwijsondersteuners van de AED in gesprek ging over één of meerdere leerlingen met specifieke onderwijsbehoeften: “Bij ons zitten de leerkrachten er niet bij. Ik kreeg wel de casus van de leerkracht en besprak vooraf: ‘Wat moet ik inbrengen? Wat is al gedaan? Wat is nu je hulpvraag?’ En vaak had ik al meegekeken in de klas”.

Intern begeleider Maaike Vermeer van de Springplank vertelt dat bij haar op school voor een meer intervisieachtige vorm is gekozen, waarbij alle leerkrachten ook worden uitgenodigd. “Wij plannen het steeds na schooltijd,” geeft ze daarbij als belangrijke voorwaarde aan. “Dan zorg ik voor thee, koffie en koekjes, in een ontspannen sfeer in de koffiekamer.” De spreekuren zijn niet verplicht, maar de ervaring is dat altijd wel een aantal leerkrachten aansluit. “Het leuke eraan vind ik wel dat je echt een idee krijgt vanuit de hele school. De onderbouwleerkrachten komen weer met andere ideetjes dan de leerkrachten van de bovenbouw.” De ervaring is dat ook de uitwerking van een plan zo meer wordt gedragen in de school. Ze deelt ook een mooie succeservaring van een plan dat op deze manier werd ingezet voor een leerling die moeilijk naar school kwam: “Het werd echt een gezamenlijk iets. Hij werd door iedereen gezien en kwam daardoor met meer plezier naar school. Nu is hij op school zoals vanouds.”

De beoogde opzet om laagdrempeliger en preventief mee te denken, komt volgens de betrokkenen goed uit de verf. “Ik heb de spreekuren als heel prettig ervaren, omdat je gelijk aan de slag kan,” vertelt Cora. “Het voorkomt heel veel.” Cora signaleert zelfs dat het aantal aanvragen voor langere trajecten is afgenomen: “Ik heb minder vaak de aanvraag gedaan. Je ondervangt al veel en dan blijft alleen wanneer je alles hebt geprobeerd de aanvraag nog over.” Onderwijsondersteuners Gerda Kamsteeg en Dominique Miedema zijn hier wat voorzichtiger in.  Dominique geeft aan dat de vragen op de spreekuren en die bij trajectaanvragen wel wat van elkaar lijken te verschillen: “Het spreekuur is juist ook voor de kleine vragen.” Haar collega Gerda valt haar bij: “Het verschil is dat de spreekuren meer in de basisondersteuning zitten; het is een soort voordeur.”

De inzet van spreekuren blijkt bovendien onverwacht meer voordelen met zich mee te brengen. Zo merkt Dominique dat ze dankzij de spreekuren gemakkelijker benaderd wordt door de intern begeleiders: “Ik merk dat scholen je tussendoor ook veel beter weten te vinden. Ze vinden je ook voor een spreekuurvraag tussendoor.” Gerda ziet daar ook voordelen in die mogelijk op de langere termijn zichtbaar zijn: “Ik ben nu meer betrokken bij de kern (zoals de scholen in één buurt worden genoemd) en word ook benaderd voor vragen meer op het gebied van schoolontwikkeling”. Ook de inhoudelijke samenwerking wordt veelvuldig genoemd als pluspunt, zoals Maaike omschrijft: “Ik heb er ontzettend veel aan. Ik ben hier de enige ib’er en vind het als ib’er ook wel fijn als er nog iemand mee kan denken.” De onderwijsondersteuners zien daarnaast de intensievere samenwerking met de andere AED-ondersteuner als pluspunt. “Ik vind ook dat je altijd van elkaar leert. De aanvulling is erg waardevol.”

Het is het tweede schooljaar dat de spreekuren worden ingezet en de ervaringen zijn positief. Toch was er bij de start ook wel wat terughoudendheid vanuit verschillende kanten. “In het begin dachten we: ‘het komt erbij’, herinnert Dominique zich. “Er was eerst ook wel wat weerstand. Maar de scholen met vaste spreekuren zijn er heel blij mee.” Voor de onderwijsondersteuners zelf vraagt de andere werkwijze bij de spreekuren ook weer om andere vaardigheden. “Je kijkt meer naar de groep en met een helikopterview. Je bent soms ook bezig met de mindset of krijgt weleens te maken met vragen over schoolontwikkeling.” Gerda lacht: “Ik houd wel van een uitdaging.” En welk advies zouden de enthousiaste intern begeleiders en onderwijsondersteuners voor andere scholen hebben? “Doe het,” verwoordt Dominique als eindconclusie. “En betrek de leerkrachten erbij.”

Mandy van Leeuwen

Gedragswetenschapper

De AED is een hele groep Co-teachers rijker. Maar liefst 15 Ambulant Begeleiders hebben op 14 februari 2023 de opleiding Co-Teaching door Monique Baard afgerond. 

Actuele vacatures

Wij hebben geregeld ruimte in onze formatie. Bekijk het profiel van een Ambulant Begeleider Passend Onderwijs en stuur een sollicitatie met CV en motivatiebrief naar s.rijghard@aed-leiden.nl als je het leuk zou vinden om bij ons te werken.